Alternative metal: po czym rozpoznać jego brzmienie i co odróżnia go od innych odmian metalu?

Podstawą pozostaje ciężkie, metalowe brzmienie. Muzycy swobodnie łączą je jednak z elementami, które pochodzą z innych gatunków. Może to być funk, noise rock, hip-hop, industrial, rock progresywny, post-punk czy muzyka eksperymentalna. Dlatego dwóch wykonawców zaliczanych do alternative metalu może korzystać z zupełnie innych środków. Jak więc rozpoznać ten gatunek? Najlepiej przyjrzeć się kilku elementom jednocześnie: gitarom, rytmowi, wokalowi, dynamice, konstrukcji utworów i wpływom spoza metalu.

Ciężkie gitary pozostają fundamentem, ale alternative metal wykorzystuje je na różne sposoby

Gitara elektryczna jest jednym z najważniejszych źródeł ciężaru alternative metalu. Nie oznacza to jednak, że zespoły muszą korzystać z riffów typowych dla klasycznego heavy metalu czy thrash metalu. W alternative metalu riff może być prosty i oparty na kilku dźwiękach. Ważniejsze stają się jego rytm, sposób artykulacji oraz współpraca gitary z basem i perkusją. Muzycy mogą również wykorzystywać dysonanse, nietypowe akordy, sprzężenia, efekty gitarowe oraz celowo surowe brzmienie.

Dobrym przykładem jest Helmet. W „Unsung” nie chodzi o imponowanie liczbą dźwięków. Utwór opiera się na zwartym, mocno zaakcentowanym riffie. Gitara ściśle współpracuje z sekcją rytmiczną, dzięki czemu kompozycja ma charakterystyczny puls. W muzyce Helmet słychać przy tym związki z noise rockiem i post-hardcore'em. To jeden ze sposobów, w jaki alternative metal oddala się od bardziej tradycyjnego podejścia do metalu.

Riff nie musi być skomplikowany, żeby tworzyć ciężkie brzmienie

W wielu odmianach metalu ważną rolę odgrywa techniczna sprawność gitarzystów. Rozbudowane solówki, szybkie przebiegi i skomplikowane riffy stały się trwałą częścią języka tego gatunku. Alternative metal może z nich korzystać, ale nie są one warunkiem ciężkiego brzmienia. Często większe znaczenie ma powtarzalność riffu i sposób, w jaki współpracuje on z rytmem. Kilka dobrze rozmieszczonych akcentów może mieć większy wpływ na charakter utworu niż długa partia gitarowa.

Słychać to nie tylko u Helmet. Tool wykorzystuje powtarzające się motywy do stopniowego rozwijania kompozycji. Deftones potrafi natomiast zestawić masywną gitarę z przestrzennymi efektami i spokojniejszym wokalem. Metalowy ciężar pozostaje obecny, ale za każdym razem pełni trochę inną funkcję.

Groove, rytm i dynamika mogą być równie ważne jak sam riff

Alternative metal często mocno eksponuje sekcję rytmiczną. Bas nie musi jedynie podążać za gitarą, a perkusja nie ogranicza się do utrzymywania tempa. Faith No More dobrze pokazuje, jak duże znaczenie może mieć bas. Funkowe wpływy sprawiają, że rytm jest jednym z głównych elementów wielu kompozycji grupy. W przypadku Tool uwagę zwracają natomiast bardziej złożone podziały rytmiczne oraz sposób stopniowego budowania napięcia.

Istotna jest również dynamika. Zamiast utrzymywać podobny poziom intensywności przez cały utwór, zespoły mogą gwałtownie przechodzić między spokojnymi i ciężkimi fragmentami. Cicha partia może prowadzić do potężnego riffu, po którym muzyka ponownie zostaje wyciszona. Takie kontrasty szczególnie dobrze słychać u Deftones. Zespół potrafi łączyć ciężkie, nisko brzmiące gitary z bardziej przestrzennymi partiami i melodyjnym wokalem. Na albumie „White Pony” grupa wyraźnie rozszerzyła swoje brzmienie o atmosferyczne tekstury, efekty i większą rolę czystego śpiewu.

Najważniejszą cechą alternative metalu jest otwartość na wpływy spoza tradycyjnego metalu

Sama obecność ciężkiej gitary nie wystarczy, żeby dobrze zrozumieć alternative metal. Znacznie bardziej charakterystyczny jest sposób, w jaki wykonawcy wykorzystują metal jako podstawę do łączenia różnych stylistyk. W jednym przypadku będzie to funk. W innym noise rock, hip-hop, industrial albo rock progresywny. Ta swoboda sprawia, że alternative metal ma nieostre granice. Bardziej użyteczne jest więc rozpoznawanie zestawu cech niż poszukiwanie jednego elementu obecnego u wszystkich wykonawców.

Wokal w alternative metalu może przechodzić od melodii do krzyku, rapowania i eksperymentów

Różnorodność alternative metalu dobrze słychać również w sposobie śpiewania. Tradycyjny metal wypracował wiele charakterystycznych technik wokalnych, ale wykonawcy alternatywni nie ograniczali się do jednej z nich. W jednym utworze mogą pojawiać się czysty śpiew, krzyk, półszept, melorecytacja czy partie zbliżone do rapowania. Zmiana sposobu śpiewania często współpracuje z dynamiką całego zespołu. Spokojniejszej gitarze może towarzyszyć delikatny głos, który chwilę później przechodzi w krzyk wraz z wejściem ciężkiego riffu.

Mike Patton z Faith No More jest dobrym przykładem bardzo szerokiego podejścia do głosu. Chino Moreno z Deftones często wykorzystuje kontrast między melodyjnymi, bardziej przestrzennymi partiami a ostrym krzykiem. Maynard James Keenan z Tool stosuje jeszcze inne podejście. Jego wokal często staje się częścią stopniowo rozwijanej kompozycji. Nie zawsze znajduje się na pierwszym planie i nie zawsze prowadzi utwór w sposób typowy dla klasycznej rockowej piosenki.

Trzy zespoły i trzy odmienne sposoby wykorzystania głosu. To dobrze pokazuje, dlaczego w alternative metalu trudno wskazać jeden właściwy rodzaj wokalu.

Alternative metal chętnie wychodzi poza typową budowę metalowego utworu

Eksperymenty nie kończą się na doborze instrumentów i sposobie śpiewania. Alternative metal daje muzykom dużą swobodę również w konstruowaniu całych kompozycji. Utwór może mieć wyraźny refren i trwać cztery minuty. Może też rozwijać się przez znacznie dłuższy czas, opierać na powracających motywach albo stopniowo zwiększać intensywność. Charakterystyczne mogą być nagłe zatrzymania, zmiany tempa i rytmu oraz długie fragmenty instrumentalne.

Tool jest szczególnie czytelnym przykładem takiego podejścia. Już „Sober” z albumu „Undertow” opiera się w dużej mierze na wyrazistej partii basu, precyzyjnym rytmie i stopniowym zwiększaniu napięcia. AllMusic klasyfikuje utwór jednocześnie jako alternative metal, heavy metal i progressive metal, co dobrze pokazuje przenikanie się tych stylistyk. W późniejszej twórczości Tool rozbudowane konstrukcje stały się jeszcze ważniejsze. Album „Fear Inoculum” z 2019 roku zawiera długie kompozycje, które wyraźnie odchodzą od konwencjonalnej konstrukcji rockowej piosenki.

Nie oznacza to jednak, że alternative metal musi być skomplikowany. Faith No More potrafi stworzyć chwytliwy refren, a Helmet oprzeć dużą część utworu na prostym motywie. Swoboda konstrukcyjna jest możliwością, a nie obowiązkową zasadą.

Cztery utwory, na których słychać różne cechy alternative metalu

Najłatwiej uchwycić charakter gatunku poprzez słuchanie. Warto zestawić ze sobą nagrania, które wykorzystują podobny metalowy fundament, ale rozwijają go w różnych kierunkach.

Helmet – „Unsung”: zwróć uwagę na rytmiczny riff

W „Unsung” gitara działa niemal jak dodatkowy instrument perkusyjny. Krótkie dźwięki, pauzy i mocne akcenty tworzą charakterystyczny groove. Nie ma potrzeby rozbudowywania riffu o dużą liczbę dźwięków. Jego siła wynika z rytmu i precyzji. To dobry przykład bardziej surowej strony alternative metalu i znaczenia wpływów noise rocka.

Faith No More – „Epic”: posłuchaj, ile stylistyk mieści się w jednym utworze

„Epic” pokazuje zupełnie inną możliwość. Ciężkie gitary spotykają się z wyrazistym basem, klawiszami oraz wokalem wykorzystującym elementy rapowania i melodyjnego śpiewu. Warto podczas słuchania zwrócić uwagę nie tylko na gitarę. Równie istotna jest relacja pomiędzy sekcją rytmiczną, wokalem i instrumentami klawiszowymi. To właśnie zestawianie elementów pochodzących z różnych stylistyk stanowi tutaj ważną część charakteru utworu.

Tool – „Sober”: posłuchaj, jak stopniowo rośnie napięcie

W „Sober” ciężar nie wynika wyłącznie z przesterowanej gitary. Ważna jest charakterystyczna linia basu, precyzyjna perkusja i sposób prowadzenia wokalu. Kompozycja stopniowo zwiększa intensywność, zamiast od początku wykorzystywać wszystkie dostępne środki. Utwór pochodzi z „Undertow” z 1993 roku, albumu klasyfikowanego m.in. jako alternative metal i progressive metal.

Deftones – „My Own Summer (Shove It)”: zwróć uwagę na kontrasty

W przypadku Deftones szczególnie ważne jest zestawianie ciężaru z przestrzenią. „My Own Summer (Shove It)” wykorzystuje masywny riff, ale nie wypełnia nim każdej sekundy nagrania. Duże znaczenie mają zmiany intensywności oraz wokal Chino Moreno. Dzięki nim spokojniejsze fragmenty zwiększają siłę tych momentów, w których cały zespół gra ciężej. Te cztery nagrania nie brzmią identycznie. Właśnie dlatego dobrze nadają się do poznawania alternative metalu. Pokazują cztery różne sposoby wykorzystania ciężkiego grania jako podstawy do dalszych poszukiwań.

Dlaczego alternative metal tak łatwo pomylić z nu metalem, grunge'em i industrial metalem?

Granice alternative metalu są nieostre, ponieważ część jego cech pojawia się również w innych nurtach ciężkiej muzyki. Co więcej, ten sam zespół albo album może być przypisywany do kilku stylistyk jednocześnie. Dobrym przykładem jest debiutancki album Korn z 1994 roku, który AllMusic klasyfikuje zarówno jako alternative metal, jak i nu metal oraz rap metal. Podobnie niektóre zespoły łączą alternative metal z industrial metalem.

Dlatego etykiety gatunkowe należy traktować jako sposób porządkowania muzyki, a nie sztywny system. Alternative metal może dzielić z nu metalem ciężkie, rytmiczne riffy. Z industrial metalem może łączyć go elektronika i mechaniczna rytmika. Z grunge'em może natomiast współdzielić część estetyki oraz kontekst alternatywnego rocka lat 90.

Jak rozpoznać alternative metal podczas słuchania?

Nie warto szukać jednej cechy, która natychmiast przesądzi o przynależności utworu do alternative metalu. Lepiej sprawdzić, jak współdziała kilka elementów. Pierwszym jest metalowy fundament: ciężkie gitary, mocna sekcja rytmiczna i riffy. Następnie warto zwrócić uwagę na rytm. Czy gitara współpracuje z basem i perkusją w nietypowy sposób? Czy groove ma większe znaczenie niż szybkość?

Kolejnym sygnałem jest wokal. Czysty śpiew może sąsiadować z krzykiem, rapowaniem albo bardziej eksperymentalnym sposobem używania głosu. Istotna jest także konstrukcja utworu. Zespół może swobodnie zmieniać dynamikę, długość poszczególnych części oraz sposób rozwijania kompozycji.

Najważniejsze pozostaje jednak pytanie o wpływy spoza tradycyjnego metalu. Jeśli ciężkie riffy spotykają się z funkiem, noise rockiem, hip-hopem, industrialem, rockiem progresywnym lub innymi stylistykami, znajdujemy się na terenie charakterystycznym dla alternative metalu. Nie każdy z tych elementów musi wystąpić jednocześnie. Tool, Helmet, Faith No More i Deftones pokazują cztery odmienne podejścia, a mimo to wszystkie te nazwy pojawiają się w historii alternative metalu.

To właśnie szeroki zakres dopuszczalnych eksperymentów jest kluczem do rozpoznania gatunku. Alternative metal zachowuje ciężar metalu, ale pozwala muzykom swobodnie decydować, co z nim zrobią.